MỘC TẶC
Herba Equiseti debilis

Phần trên mặt đất đã phơi hay sấy khô của cây Mộc tặc  (Equisetum debile Roxb.), họ Mộc tặc (Equisetaceae).

Mô tả

Nhiều đoạn thân và cành hình ống dài 7 cm đến 15 cm, có  khi tới 30 cm, đường kính 1 mm đến 2 mm, màu nâu sẫm.  Cành màu lục nhạt, hơi vàng hay xám tro, có nhiều rãnh  dọc song song, có nhiều đốt. Mỗi mấu mang một vòng lá  nhỏ, hình sợi màu nâu, dẹt ở gốc và dính liền nhau thành  một bẹ màu lục nhạt, có răng cưa nâu ôm lấy cành. Ở mỗi  mấu có nhiều nhánh con mọc vòng, màu nâu. Chất giòn,  dễ bẻ gãy. Mặt ngoài cành sờ ráp tay do biểu bì có chất  silic. Bỏ đôi cành thấy gióng rỗng, mấu gần đặc.

Vi phẫu

Biểu bì có một lớp tế bào xếp đều đặn, tầng cutin dày. Vòng  mô dày liên tục sát biểu bì, phát triển nhiều ở những chỗ  lồi, tế bào thành dày đều. Mô mềm vỏ chia làm 2 phần:  Phần ngoài gồm các tế bào hình nhiều cạnh, hơi kéo dài  theo hướng xuyên tâm, thành mỏng, chứa nhiều lạp lục;  phần trong có các bó libe-gỗ xếp theo một vòng xen kẽ với  các mô khuyết. Mỗi bó libe-gỗ gồm: Vòng nội bì, libe xếp  giữa 2 đầu mạch gỗ, một khuyết nhỏ sát bên trong bó libe.  Khuyết trung tâm rộng, chiếm khoảng 2/3 thiết diện vi phẫu.

Bột

Màu lục nhạt, vị hơi ngọt, hơi đắng chát, Soi kính hiển vi thấy: Mảnh biểu bì ở phần gốc thân màu da cam, tế bào  hình chữ nhật dài, thành lượn sóng đều đặn. Mảnh quản  bào hình thang. Mảnh mô dày gồm những tế bào hình chữ  nhật thành dày khi nhìn trên bề mặt hoặc hình gần tròn khi  nhìn ở mặt bên. Mảnh biểu bì ờ phần giữa thân màu lục  nhạt, tế bào hình chữ nhật ngắn hoặc gần vuông. Mảnh  biểu bì thân với các lỗ khí đặc biệt. Quan sát dưới ánh sáng  từ ngoại ờ bước sóng 366 nm, bột Mộc tặc phát quang lấm  tâm vàng.

Định tính

A.Lấy 1 g bột dược liệu, thêm 15 ml ethanol 70 % (TT), đun nhẹ trên cách thủy trong 5 min, thỉnh thoảng lắc, lọc, cô dịch lọc còn khoảng 2 ml rồi cho vào ống nghiệm, thêm  10 ml  nước, lắc mạnh trong 1 min (30 lần lắc), xuất hiện  bọt bền trong 30 min.
B. Phương pháp sắc ký lớp mỏng (Phụ lục 5.4).
Bản mỏng: Silica gel G.
Dung môi khai triển: Cyclohexanethyl acetatacid formic ( 8 :4 : 0,4).
Dung dịch thử: Lấy 1 g bột dược liệu, thêm 25 ml methanol  75 % và 1 ml acid hydrocloric (TT), đun hồi lưu trong 1 h,  lọc, cô dịch lọc trên cách thủy đến cắn. Hòa tan cắn trong  10 ml nước, chiết 2 lần với ethyl acetat (TT), mỗi lần 10 ml,  cô dịch chiết ethyl acetat đến cắn. Hòa tan cắn trong 1 ml  methanol (TT) để dùng làm dung dịch thử.
Dung dịch chất đối chiếu: Hòa tan kaempferol chuẩn trong methanol (TT) để được dung dịch có nồng độ 1 mg/ml.
Dung dịch dược liệu đối chiếu: Nếu không có kaempferol,  lấy 1 g bột Mộc tặc (mẫu chuẩn), chiết như mô tả ở phần  Dung dịch thử.
Cách tiến hành: Chấm riêng bột lên bản mỏng 5 µl mỗi  dung dịch thử, dung dịch dược liệu đối chiếu và 2 µl dung  dịch chất đối chiếu. Sau khi triển khai xong, lấy bản mỏng  ra để khô trong không khí rồi phun dung dịch nhôm clorid  5 % trong ethanol. Quan sát ngay dưới ánh sáng tử ngoại  ở bước sóng 366 nm. Trên sắc ký đồ của dung dịch thử  phải có vết phát quang cùng màu sắc và giá trị Rf với vết  kaempferol trên sắc ký đồ của dung dịch chất đối chiếu  hoặc trên sắc ký đồ của dung dịch thử phải có các vềt phát  quang cùng màu sắc và giá trị Rf với các vết trên sắc ký dồ  của dung dịch dược liệu đôi chiếu.

Độ ẩm

Không quá 12,0 % (Phụ lục 9.6, 1 g, 105  , 4 h).

Tạp chất

Không quá 1,0 % (Phụ lục 12.11).

Chất chiết được trong dược liệu

Không được dưới 4,0 % tính theo được liệu khô kiệt. Tiến hành theo phương pháp chiết nóng (Phụ lục 12.10).  Dùng ethanol 96 % (TT) làm dung môi.

Chế biến

Thu hoạch vào mùa hạ và mùa thu, cắt lấy phần trên mặt  đất, loại bỏ tạp chất, phơi âm can đến khô.

Bào chế

Loại bỏ thân héo và gốc rễ còn sót lại, phun nước, ủ mểm,  cắt đoạn và phơi khô.

Bảo quản

Nơi khô ráo.

Tính vị, quy kinh

Cam, vi khổ, bình. Quy vào kinh can, đởm, phế.

Công năng, chủ trị

Tán phong nhiệt, trừ mắt có màng (thoái ế). Chủ trị: Đau  mắt đỏ do phong nhiệt, ra gió chảy nước mắt, mắt kéo màng.

Cách dùng, liều lượng

Ngày dùng từ 6 g đến 9 g. phối hợp trong các bài thuốc.

 

 

MỘC TẶC
Rate this post

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here